In Nederland zijn door de eeuwen heen minimaal 82 Joodse begraafplaatsen geruimd of verdwenen. Dat bleek uit onderzoek dat is gedaan in 2024 en 2025. De aanleiding voor het onderzoek was het aantreffen van menselijke botresten die zich bevonden op de locaties van voormalige Joodse begraafplaatsen. Op deze locaties werden geen archeologische resten verwacht omdat deze geruimd zouden zijn, maar niets was minder waar.
Het is een enigszins barok aandoende projecttitel, zoals bij boeken uit de zestiende tot de achttiende eeuw met titels als "Begrafeniscultuur als bron van geschiedenis: De grafzerken uit de zestiende tot de achttiende eeuw uit de buiten gebruik gestelde gereformeerde kerken in Emden. De collectie in het Ostfriesischen Landesmuseum Emden en haar betekenis en sociologische perspectief op de kunst- en stadsgeschiedenis". Wat er achter de stenen voor de doden zit, is de levende geschiedenis van de stad Emden uit de absolute bloeitijd van deze Oost-Friese stad. Emden werd mede door de komst van gereformeerde geloofsvluchtelingen een van de belangrijkste metropolen in het noordwesten van Duitsland. De stad is dat zelfs in twee opzichten. Voordat deze aspecten worden besproken, is het belangrijk om het project en de nieuwste historische achtergronden kort te introduceren.
Afbeelding 1: Uit brokstukken samengestelde zerk.
Joodse begraafplaatsen zijn vaak eeuwenoud en een soort tijdcapsule voor de Nederlandse geschiedenis. Deze eeuwenoude graven kunnen blijven bestaan vanwege de naleving van de Sjoelchan Aroech, Yoreh De’ah, oftewel de Joodse wetten over graven en begraafplaatsen. Alhoewel de Sjoelchan Aroech soms vragen oproept bij zijn lezer, is deze over één regel erg duidelijk: “Een bekend graf mag niet geruimd worden.”. Dat betekent dat de overledene kan rekenen op eeuwige grafrust. Het verstoren van een graf is dus verboden, maar de Sjoelchan Aroech noemt ook uitzonderingen, namelijk: herbegraven op een Joodse begraafplaats vanaf een niet-Joodse begraafplaats is toegestaan en ook herbegraven in het land van Israël wordt als geldige reden beschouwd. Overstromingsgevaar en het gevaar dat ‘heidenen’ botresten uit het graf zullen halen zijn andere voorbeelden.
Na restauratiewerkzaamheden in de grafkelder van Adriaan Pauw, die zich bevindt in de Oude Kerk aan het Wilhelminaplein in het oudste gedeelte van Heemstede, werd Immink Restauratie gevraagd eens te komen kijken naar de overblijfselen van drie kisten in de statige grafkapel van de familie Van Vollenhoven. Die kapel staat op de gemeentelijke begraafplaats aan de Herfstlaan in Heemstede. Wat werd aangetroffen was een prachtige kapel met een kelder waarin het klimaat voor een lange tijd vrij spel heeft gehad. De muren hadden last van optrekkend vocht; zoutuitbloei duwde de tegels letterlijk van de muren. Lekkage door het plafond was zichtbaar. In de jaren 90 van de vorige eeuw is tijdens een restauratie het voegwerk gerestaureerd met cementstuc, hetgeen de staat van de kapel niet heeft bevorderd. We troffen drie kisten aan: die van Maurits van Vollenhoven, gestorven in 1885; de kist van zijn vrouw jonkvrouw Maria van de Poll, die 43 jaar later stierf in 1928; en de kist van de vader van Maurits, Willem van Vollenhoven, gestorven in 1874, elf jaar eerder dan Maurits zelf.
Al sinds mensenheugenis worden er in Nederland mensen begraven. Onder invloed van het christendom werden vanaf de vroege middeleeuwen mensen vooral in en rond de kerk begraven. Deze kerken vormden vaak het middelpunt van een woonkern, waardoor veel historische begraafplaatsen in het centrum van dorpen en steden liggen. Hoewel het sinds 1829 in Nederland niet meer is toegestaan om in kerken of binnen de bebouwde kom te begraven in kernen met meer dan 1.000 inwoners, zijn er toch nog tal van historische begraafplaatsen in gebruik. Deze historische begraafplaatsen – of ze nu nog in gebruik, gesloten of geruimd zijn – vertellen een verhaal over hoe men vroeger met de doden omging en hoe deze werden begraven. Archeologisch onderzoek op deze begraafplaatsen kan waardevolle informatie opleveren over de bevolkingsopbouw en leefomstandigheden in een bepaalde periode. Soms kan het ons ook het levensverhaal van een individu vertellen, waardoor het verleden heel tastbaar wordt. De betekenis van historische begraafplaatsen onder de grond is echter nog onderbelicht. Bij de ruiming van veel van deze begraafplaatsen vindt zelden archeologisch onderzoek plaats. Vooral in een tijd waarin de druk van ruimtelijke ontwikkelingen alleen maar toeneemt, is het van belang te kijken naar hoe het staat met de bescherming van deze begraafplaatsen. In dit artikel wordt ingegaan op de wijze waarop gemeenten omgaan met historische begraafplaatsen en welk beleid hierop gevoerd wordt. Om dit onderzoek in te kaderen, is in eerste instantie gekeken naar de historische begraafplaatsen van de twaalf gemeenten in de provincie Drenthe. Hiervoor is gebruikgemaakt van een door stichting Dodenakkers.nl beschikbaar gestelde lijst, diverse kadastrale kaarten, bestemmingsplannen en beleidsstukken van de betreffende gemeenten. In dit artikel worden de uitkomsten van dit onderzoek besproken.
Van veel zouaven is alleen nog bekend waar ze begraven zijn, zoals van zouaaf Frankemöller die op Sint Barbara in Amsterdam in een algemeen graf werd begraven. Van minstens 51 oud-zouaven zijn in Nederland nog grafmonumenten aanwezig. Soms alleen nog een herdenkingsmonument, maar ze worden wel genoemd. Van de meeste is recent vastgesteld dat het grafmonument er nog is, maar dat is niet van alle graven even duidelijk. Zo is het grafmonument van Ulderikus Keijzer in Harlingen bij een recent bezoek niet aangetroffen, maar het kan ook verplaatst zijn. Een eerder aangetroffen grafmonument in Steenwijk is na 2009 helaas geruimd.
De grafmonumenten vertegenwoordigen een bijzonder onderdeel van de geschiedenis van Nederland en vertellen een belangrijk verhaal uit de negentiende eeuw.
In de jaren zestig van de negentiende eeuw leidde de opleving van de katholieke kerk in Nederland niet alleen tot de oprichting van talloze nieuwe parochies, verenigingen, kerken, kloosters en begraafplaatsen maar ook tot strijd. Die strijd bracht talloze jonge jongens naar Italië waar sommigen voor altijd bleven. Anderen kwamen terug naar de dorpen en steden waar ze vandaan kwamen, maar de herinnering aan hun strijd bleef. Dat vinden we terug in de begrafenissen van de oud-zouaven en ook in de nog resterende grafmonumenten van deze groep.
In de negentiende eeuw ontstonden tal van nieuwe staten terwijl er koninkrijken vielen. Dat geldt in het bijzonder voor het Italiaanse schiereiland. Dat bestond in de eerste helft van de negentiende eeuw uit een samenraapsel van kleinere machtsgebieden met centraal de ‘Kerkelijke Staat’, het machtsgebied van de paus in Rome. Toen dit gebied bedreigd werd, riep de paus vrijwilligers op om te strijden voor de verdediging ervan.
Een paar jaar geleden trof ik in Gytsjerk bij het afbreken van een krakkemikkige stal een vloer van oude grafstenen aan. Een bulldozer was al bezig om die tekenen van voorbije levens in een grote laadbak te gooien. Opeens zag ik een kleine, smalle stèle voorbijkomen en wist die nog net van de container te redden. Met moeite kon ik lezen:
‘rustplaats van Janke Joh s Boelstra geboren te Stiens 29 Maart 1890 en aldaar overleden 9 juli 1891’
Op de gemeentelijke begraafplaats De Zandberg in IJsselmuiden is, vlak bij het graf van mijn ouders en grootouders, een bijzondere grafsteen te vinden, met in het midden gebeeldhouwde vlammen. Op de steen vind je de datum van 11 april 1952 en namen van het gezin Breuker.
Mijn opa, althans diens graf, is eigenlijk de aanleiding voor dit artikel. Hij werd in april 1952, nog voordat ik geboren was, op weg van Kampen naar zijn werk in Vollenhove aangereden door een vrachtauto. Hij zat als bijrijder op een motorfiets. Het ongeluk was dermate ernstig dat de motorrijder een dag na het ongeluk overleed. Ook mijn opa overleed kort daarna aan zijn verwondingen en stierf op 28 april 1952. Hij werd begraven op perk 11-83, twee graven verder dan het graf van de familie Breuker.